Trong một Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, quyền con người, đặc biệt là quyền bất khả xâm phạm về thân thể, luôn được Hiến pháp và pháp luật bảo vệ nghiêm ngặt. Tuy nhiên, thực tiễn vẫn tồn tại tình trạng một số cán bộ, công chức lợi dụng chức vụ, quyền hạn để thực hiện hành vi bắt giữ, giam người trái pháp luật. Hành vi này không chỉ xâm phạm nghiêm trọng quyền tự do cá nhân của công dân mà còn làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào bộ máy công quyền. Để đấu tranh và xử lý nghiêm minh loại vi phạm này, pháp luật hình sự Việt Nam đã quy định cụ thể tội danh “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn bắt giữ, giam người trái pháp luật” tại Điều 377 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), hiện vẫn được áp dụng theo Văn bản hợp nhất Bộ luật Hình sự năm 2025.

Căn cứ pháp lý

Căn cứ chính là Điều 377 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), được duy trì nguyên vẹn trong các văn bản hợp nhất mới nhất năm 2025. Quy định này nhằm bảo vệ hoạt động đúng đắn của các cơ quan tiến hành tố tụng và thi hành án, đồng thời bảo vệ quyền con người theo Hiến pháp năm 2013.

  1. Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn bắt giữ, giam người trái pháp luật là gì?

Tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn bắt giữ, giam người trái pháp luật là hành vi của người có chức vụ, thẩm quyền theo quy định pháp luật, lợi dụng hoặc lạm dụng quyền hạn được giao để ra lệnh, quyết định, không ra lệnh, không thực hiện hoặc cố tình thực hiện việc bắt giữ, giam người trái với quy định của pháp luật. Hành vi này trực tiếp xâm phạm quyền tự do thân thể của cá nhân, ngăn cản hoặc tước đoạt quyền di chuyển, hoạt động hợp pháp của người khác mà không có căn cứ, thẩm quyền hoặc thủ tục theo luật định. Đây là hành vi đặc biệt nghiêm trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến trật tự tư pháp và niềm tin xã hội.

  1. Cấu thành tội phạm

Chủ thể của tội phạm là chủ thể đặc biệt. Chỉ những người từ đủ 16 tuổi trở lên, có đầy đủ năng lực trách nhiệm hình sự và đang giữ chức vụ, quyền hạn nhất định trong hoạt động tố tụng hoặc thi hành án mới có thể phạm tội này. Cụ thể, chủ thể bao gồm những người có thẩm quyền ra quyết định trả tự do (như Thủ trưởng, Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra các cấp; Viện trưởng, Phó Viện trưởng Viện kiểm sát; Chánh án, Phó Chánh án Tòa án các cấp; Hội đồng xét xử…) hoặc những người có trách nhiệm chấp hành quyết định trả tự do (Ban giám thị trại tạm giam, trại giam; cán bộ canh giữ, dẫn giải…).

Khách thể của tội phạm là hoạt động đúng đắn của các cơ quan tiến hành tố tụng và thi hành án, đồng thời trực tiếp xâm phạm quyền bất khả xâm phạm về thân thể – một quyền hiến định được pháp luật bảo vệ. Hành vi phạm tội khiến người đáng lẽ được trả tự do tiếp tục bị giam giữ trái pháp luật, từ đó làm tổn hại nghiêm trọng đến quyền con người và trật tự tư pháp.

Mặt khách quan thể hiện qua các hành vi cụ thể sau:

  • Không ra quyết định trả tự do khi không đủ căn cứ khởi tố, truy tố hoặc đã hết thời hạn tạm giữ, tạm giam theo luật;
  • Ra quyết định bắt giữ, giam người không có căn cứ pháp lý;
  • Không chấp hành quyết định trả tự do hợp pháp;
  • Bắt giữ, giam người không có lệnh, quyết định hợp pháp hoặc lệnh chưa có hiệu lực;
  • Không ra quyết định gia hạn, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp tạm giữ, tạm giam khi hết thời hạn, dẫn đến giam giữ quá hạn.

Những hành vi này phải gây hậu quả thực tế là người bị giam giữ trái pháp luật.

Mặt chủ quan là lỗi cố ý (cố ý trực tiếp hoặc gián tiếp). Người phạm tội nhận thức rõ hành vi của mình là trái pháp luật, thấy trước hậu quả xâm phạm quyền con người và trật tự tư pháp nhưng vẫn mong muốn hoặc để mặc hậu quả xảy ra.

  1. Trách nhiệm pháp lý

Theo Điều 377 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), người phạm tội bị xử phạt như sau:

  • Khung 1: Phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm nếu thực hiện một trong các hành vi nêu trên.
  • Khung 2: Phạt tù từ 02 năm đến 07 năm nếu phạm tội trong các trường hợp tình tiết tăng nặng như giam giữ trái pháp luật từ 02 đến 05 người; gây tổn hại sức khỏe từ 31% đến 60%; làm người bị giam hoặc gia đình họ rơi vào hoàn cảnh kinh tế đặc biệt khó khăn; hoặc đối với người dưới 18 tuổi, phụ nữ có thai, người già yếu, người khuyết tật nặng hoặc đặc biệt nặng.
  • Khung 3: Phạt tù từ 05 năm đến 12 năm nếu giam giữ trái pháp luật từ 06 người trở lên; gây tổn hại sức khỏe từ 61% trở lên hoặc chết; làm người bị giam tự sát; hoặc làm gia đình người bị giam ly tán.

Ngoài ra, người phạm tội còn bị cấm đảm nhiệm chức vụ nhất định từ 01 năm đến 05 năm.

Tội phạm này có tính chất đặc biệt nghiêm trọng vì không chỉ vi phạm quyền con người mà còn làm suy yếu niềm tin của nhân dân vào hệ thống tư pháp. Trong bối cảnh cải cách tư pháp hiện nay, việc áp dụng nghiêm minh quy định tại Điều 377 góp phần nâng cao trách nhiệm của đội ngũ cán bộ công quyền, hạn chế tối đa vi phạm, đồng thời củng cố Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân. Việc nhận thức đầy đủ và xử lý nghiêm minh tội danh này là yêu cầu cấp thiết để bảo vệ quyền con người và duy trì trật tự pháp luật.

Trên đây là thông tin mà Mys Law cung cấp. Mọi thắc mắc liên quan đến nội dung bài viết xin vui lòng liên hệ 0969.361.319 hoặc email: [email protected] để được giải đáp.

Trân trọng!

Người biên tập: Nguyễn Thị Trà My